Weg met de risicomatrix!

De beoordeling van risico’s is afhankelijk van het inzicht, de kennis en ervaring van de beoordelaar. Iedereen beoordeelt een risico op zijn eigen unieke manier. De grens tussen een acceptabel of onacceptabel risico moet voor iedereen duidelijk zijn. Dat vereist duidelijke criteria. In veel organisaties wordt daarvoor een risicomatrix gehanteerd, maar of dat wel zo slim is … De risicomatrix is ‘old school’ en is dringend aan vervanging toe.

Een ‘Risk Probability and Severity Matrix‘, kortweg risicomatrix genoemd, is een grafische weergave van de beoordeling van een risico. Veel professionals beoordelen een risico op zowel waarschijnlijkheid (kans) als op mogelijke gevolgen (consequenties) . Meestal wordt de consequentie op de verticale as geplaatst en de waarschijnlijkheid op de horizontale as. Door beide assen in bijvoorbeeld vijf stukken te verdelen, kan een risico nauwkeurig ingedeeld worden. De figuur hieronder is een 5×5 matrix en wordt zeer veel gebruikt.

Riskmatrix

Onduidelijkheid
Risicomanagement dient een duidelijk antwoord te geven op de vraag in hoeverre een risico acceptabel is of niet. Iemand die een activiteit uit gaat voeren, moet eenvoudig kunnen vaststellen of dit mag òf niet. Is het veilig òf niet? Eén blik op bovenstaande 5×5 risicomatrix geeft aan dat er 25 mogelijkheden zijn om het risico in te delen in een bepaalde categorie. Volop onduidelijkheid dus!

Besluiteloosheid
Veel mensen vinden het moeilijk om een beslissing te nemen over een risico. Er spelen zoveel factoren mee en ze weten vaak zelf niet waar ze de grens moeten trekken. Dat vereist kennis en kunde, maar vooral ook moed om daadwerkelijk een beslissing te nemen. Een daadkrachtig persoon kiest gewoon tussen: acceptabel of onacceptabel.

Een risicomatrix wordt gebruikt door de draaikonten onder ons – mensen die besluiteloos zijn. De risicomatrix biedt daarvoor een uitkomst. Met een 5×5 matrix kun je zeggen dat een risico maar een beetje onacceptabel is of een beetje acceptabel. De enige twee posities in de matrix die 100% duidelijkheid geeft, zijn de linker onderkant (veilig) en de rechter bovenkant (gevaarlijk/onveilig). De overige 23 posities (25-2) veroorzaakt onduidelijkheid en daarmee ruimte voor discussies.

Waar ligt de grens?
Als je een duidelijke grens tussen acceptabel en niet acceptabel hebt, is het gemakkelijk om risico’s te beoordelen. Daarvoor heb je helemaal geen risicomatrix nodig. Dus; hup weg ermee – onnodige ballast en het leidt tot niets.

De grens tussen acceptabel en onacceptabel wordt helemaal niet bepaald door ‘waarschijnlijkheid’ en ‘mogelijke gevolgen’. Beide – als je daar al een zinnige uitspraak over kunt doen – zijn gebaseerd op behaalde resultaten uit het verleden. Deze bieden geen enkele garantie voor de toekomst. Factoren zoals een veranderende context (extern en intern), een wisselende risicobereidheid, commerciële druk, verborgen agenda’s, druk vanuit collega’s (‘peer pressure’) spelen een belangrijke rol bij het wel of niet accepteren van risico’s (zie ook mijn artikel: 9  belangrijkste redenen waarom we risico’s nemen).

In tegenstelling tot wat een risicomatrix suggereert, is de grens tussen acceptabel en onacceptabel niet in beton gegoten, maar aan verandering onderhevig. Nog een reden om de risicomatrix de deur uit te doen.

Contactgestoord
Wil je daadwerkelijk de veiligheid verbeteren, dan moet je de taal van de  werkvloer spreken. Dat betekent dat de beoordelingscriteria voor risico’s zodanig duidelijk moeten zijn, dat iedereen ze begrijpt en toe kan passen. Zowel het management als de werkvloer dienen dezelfde criteria te hanteren. Het gebruik van de risicomatrix blijft meestal beperkt tot het management. Het contact met de werkvloer is daardoor ernstig verstoord. Waanzin om risico’s in te delen in één van de 25 categorieën uit de risicomatrix, terwijl ze op de werkvloer alleen maar willen horen of een activiteit wel of niet veilig is.

Het gebruik van een risicomatrix is een mogelijke indicatie dat het management er niets van snapt en bezig is een papieren tijger van haar managementsysteem te creëren.

“Als je het niet eenvoudig  kunt uitleggen, snap je er geen snars van.”

Bezint eer ge begint …
Voordat je besluit een risicomatrix te gaan gebruiken, moet jij jezelf eens afvragen wat het je daadwerkelijk aan zinvolle informatie oplevert. Het feit dat veel organisaties een risicomatrix gebruiken, wil nog niet zeggen dat jij dat ook moet doen. Wingstar Instituut maakt er in ieder geval geen gebruik van.

Op een veilige wereld,
Geert

PS. Als je dit artikel interessant of waardevol vindt, DEEL dit dan met jouw netwerk. Druk op de Twitter, Facebook, Google+, LinkedIn of E-mail knoppen, zodat ook de mensen in jouw netwerk ervan kunnen profiteren. Immers; kennis krijgt pas waarde als je het deelt met anderen.

3 thoughts on “Weg met de risicomatrix!

  1. Ja, zo krijg je een pagina wel vol. Eerst zelf beweren dat een risicomatrix een duidelijk antwoord (acceptabel/niet acceptabel) moet geven maar dat niet doet, en vervolgens verklaren dat de grens tussen acceptabel en onacceptabel niet in beton gegoten (is), maar aan verandering onderhevig.
    Die risicomatrix is helemaal niet bedoeld om een ‘duidelijk antwoord’ te geven in de zin van veilig, onveilig, en doet dat ook inderdaad niet.
    De risicomatrix helpt je om te bekijken hoe je de risico’s grof kan indelen in groepen en daarmee vaststellen aan welke risico’s je het de meeste prioriteit moet geven om er maatregelen voor te bedenken. Je kunt je beter eerst druk maken over het beperken van risico’s met een hoge kans en een grote impact dan je tijd verspillen met het beperken van risico’s die een minimale kans hebben en een paar tientjes schade. Daar is accepteren bijna altijd de juiste keus.
    De ‘werkvloer’ is niet gebaat bij een matrix, maar bij heldere gedragsregels. Dat je de noodzaak van die regels ook in heldere taal moet kunnen uitleggen spreekt vanzelf, maar het is niet erg als je om dat verhaal uit te werken een hulpmiddel als een matrix gebruikt hebt. In veel gevallen zal het risico op de werkvloer in de praktijk toch vertaald worden in “als ik deze regel overtreedt krijg ik waarschuwing, of een boete”. Dat de maatregel daarnaast ook de levensverwachting van de betrokkene verbetert maakt op de werkvloer niet altijd indruk.

    • Beste Leo,

      Bedankt voor je kritische reactie. Ik krijg er niet alleen een bladzijde mee vol, maar zelfs een heel boek 🙂 (zie (Safety) Risk Management).

      Ik denk dat we het in grote lijnen met elkaar eens zijn. Zolang een risicomatrix gebruikt wordt, zoals jij in je reactie aangeeft, kan het een middel zijn om prioriteiten te stellen. Maar daarvoor is ook een eenvoudige 2×2 matrix geschikt. Deze zet ‘wel/niet belangrijk’ tegenover ‘wel/niet urgent’. Daarbij doe je de urgente en belangrijkste zaken eerst.

      Een risico is altijd gekoppeld aan een doelstelling en staat nooit los van de context waarin deze doelstelling behaald moet worden. Bij een goede contextanalyse worden eisen en wensen van belanghebbenden (stakeholders) in kaart gebracht, maar ook hun risicobereidheid. Een risicomatrix houdt geen rekening met de context, die meestal aan verandering onderhevig is. Daarnaast houdt de risicomatrix geen rekening met verschillen in risicobereidheid van belanghebbenden.

      Risicobereidheid kan onderverdeeld worden in categorieën, zoals bijvoorbeeld: veiligheid, compliance, kwaliteit, reputatie en financiën. Tussen deze categorieën worden verschillende criteria gehanteerd voor de acceptatie van risico’s. Er zal een goede balans moeten worden gevonden voor de acceptatie van het risico’s met betrekking tot deze categorieën. Ook hierin schiet een risicomatrix te kort.

      Daarnaast zijn er vrijwel altijd persoonlijke belangen (“Verborgen Agenda’s”) die bewust dan wel onbewust een grote rol kunnen spelen bij het accepteren van risico’s.

      Een veiligheidsrisico is afhankelijk van een aantal factoren, zoals: het specifieke gevaar (de bron van het risico), de omvang (reikwijdte), duur en frequentie van blootstelling en de afwendbaarheid van het gevaar. In mijn boek over safety risk management ga ik hier verder op in en laat ik je ook zien hoe je met gevaren en bijbehorende risico’s omgaat. Deze methodiek komt uit de praktijk en wordt al decennialang in de civiele en militaire luchtvaart succesvol toegepast.

      Nogmaals, ik weet dat velen een risicomatrix gebruiken, maar ik vind deze veel te beperkt (en velen met mij). Het gebruik kan je zelfs een vals gevoel van veiligheid geven als risico’s slechts op ‘kans x gevolg’ beoordeeld worden.

      Ik ben het met je eens dat het in eerste instantie gaat om de mensen op de werkvloer. Zij hebben duidelijke voorlichting en instructies nodig. Zij moeten duidelijk weten wanneer een risico acceptabel is of niet. Zowel bij de contextanalyse als de acceptatie van risico’s zijn zij een van de belangrijkste belanghebbenden – immers zij worden daadwerkelijk aan risico’s blootgesteld.

      Met vriendelijke groet,
      Geert

  2. Beste Geert,

    Jouw hypothese is interessant genoeg om over te discussiëren. Het zou nog aantrekkelijker gemaakt kunnen worden als je een paar uitgesproken predikaten van zowel gebruikers als het instrument op zich, weg zou laten. En het zou nog veel interessanter worden als je je hypothese vanuit eigen kracht weet te verdedigen. Door te vermelden dat ‘zovelen’ er zo over denken verzwak je je eigen positie. Er zijn er ook zovelen die er wel mee weten om te gaan en het niet eens zijn met jouw stelling. Wat is daar dan nog de waarde van?
    Net als bij zoveel andere instrumenten wordt de waarde ervan bepaald door de competenties van de gebruiker. Niets is gemakkelijker dan te stellen dat – in analogie met jouw benadering – een vliegtuig een waardeloos vervoermiddel is omdat de meeste mensen hem niet in de lucht weten te krijgen. Met de juiste opleiding, instructie, talenten en training kun je het instrument inzetten waarvoor het ook bedoeld is: afpellen van een situatie tot de kern wordt bereikt. Een matrix is geen oplossing maar een hulpmiddel.
    Jouw stelling dat de mensen op de werkvloer duidelijke voorlichting en instructie nodig hebben heeft een beperkte waarheid. Hoe meer instructie nodig is/zou zijn hoe minder aandacht er is voor de intrinsieke behoefte aan veiligheid. Veel van de instructie en voorlichting die wordt gegeven is om duidelijk te maken hoe ik als werkgever wil dat jij als werknemer omgaat met de omstandigheden waar ik als werkgever bang voor ben. Ik wil als werkgever dat jij als werknemer aangelijnd werkt zodra je op 2,5 meter hoogte werkt. Ik als werkgever vraag mij niet af of jij misschien in je vrije tijd koordanser bent en als geen ander de risico’s kan onderkennen (en beheersen). Een risicomatrix zou hier een uitgelezen instrument kunnen zijn (mits goed opgesteld) om te bepalen of er een instructie moet worden gegeven of dat dit een activiteit is die door de werknemer zelf beoordeeld moet worden (aanspraak maken op de intrinsieke behoefte aan veiligheid).
    Met vriendelijke groet,

    Ben Arkenbout

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.